Ruiny pierwszego klasztoru karmelitańskiego z XIII wieku
Hajfa: Wadi es-Siah

Foto: © Jerzy Zieliński OCD

Eremici łacińscy na Karmelu

Sławny tekst Jacques de Vitry'ego, który w latach 1216 do 1228 był biskupem Akko, tak opisuje kwitnące życie zakonne w Palestynie: "Pobożni ludzie, wyrzekając się świata, zgodnie ze swoimi pragnieniami, pobudzeni gorliwością religijną, mieszkają w miejscach przez siebie wybranych. Jedni, pociągnięci chęcią naśladowania Pana, wybrali błogosławioną samotność na pustyni Kwarantanny, gdzie On po swoim chrzcie przez czterdzieści dni pościł, i żyją tam jako pustelnicy na służbie Chrystusa, mieszkając w skromnych grotach. Inni, naśladując wzór świętego anachorety, proroka Eliasza, prowadzą życie samotne na górze Karmel, szczególnie w tej części, która góruje nad miastem Porfirią, zwanym dzisiaj Hajfą, przy źródle Eliasza, niedaleko klasztoru św. Małgorzaty, gdzie w małych ulach swoich cel, niby pszczoły Pańskie, gromadzą słodki miód duchowy".

Eremici, wspomniani przez Jacques de Vitry'ego, mieszkali w wąskiej dolince, około pół godziny drogi od Hajfy, zwróconej ku morzu, znanej jako Wadi 'ain es-Siah. Groty wykute w zboczu góry, kiedyś liczniejsze niż dzisiaj, świadczą o istnieniu tam ławry bądź osady mnichów bizantyjskich. Największa z grot ma dwa pomieszczenia: górne i dolne. Jedno nazywa się "grotą Eliasza", a drugie "mieszkaniem Elizeusza". Miejscowa legenda opowiada, że w tym miejscu odpoczywał prorok Elizeusz.

Jeszcze jeden element łączy tę dolinkę z prorokiem Eliaszem, uważanym za protoplastę monastycyzmu. Jest nim źródło, które od wieków wytryskuje nieco ponad wylotem doliny i od niego wzięło swoje imię. Według legendy, Eliasz miał w nim zaspokoić swoje pragnienie.

Z całą pewnością nieliczna grupka eremitów łacińskich wybrała dla siebie miejsce uświęcone długą tradycją życia monastycznego. Najpewniej zebrali się tam po 1191 roku. W tym bowiem roku, podczas oblężenia Akko przez krzyżowców, góra Karmel stanowiła dla armii Saladyna ważny punkt strategiczny. Ponadto w źródłach z XII wieku nie spotykamy żadnej wzmianki o pobycie eremitów łacińskich przy źródle Eliasza.

Wspomniani eremici nie wchodzili w skład żadnego z istniejących wówczas zakonów. Zgromadzili się spontanicznie, by "żyć jako pokutnicy", jak się wówczas mówiło, oddawać się modlitwie i umartwieniu, nie związani z żadną strukturą kanoniczą typu zakonnego. Nie posiadali kościoła, nie mieli też żadnej nazwy. Byli eremitami laikami, konwersami (nawróconymi) pragnącymi żyć jako pielgrzymi w ziemi, która należała do Chrystusa. Dlatego opuścili świat. Przyjęli na siebie wszystkie zobowiązania życia w doskonałości ewangelicznej, bez urzędowego uznania ze strony władz kościelnych.

Reguła św. Alberta

Nastarszym dokumentem pisanym, z którego dowiadujemy się o istnieniu eremitów łacińskich na Karmelu, jest reguła, napisana dla nich przez Alberta, patriarchę jerozolimskiego. Między rokiem 1206 a 1214, w tych to bowiem latach Albert przebywał w Ziemi Świętej, poprosili patriarchę o napisanie reguły, która by kodyfikowała obrany przez nich sposób życia. Albert na ich prośbę odpowiedział listem, który powszechnie jest znany jako Reguła karmelitańska. Nie zachował się oryginalny tekst reguły, możemy jednak odtworzyć jego zasadniczy zrąb. Reguła wzoruje się na ogólnie przyjętych zasadach w ławrach palestyńskich, w których eremici pozostawali pod władzą przełożonego, chociaż wzajemne relacje między przełożonym a podwładnymi nie były dokładnie określone. Podwładni powinni otaczać przełożonego szacunkiem, przełożony zaś powinien się uważać za ich sługę.

Każdy eremita miał swoją celę, w której pozostawał rozważając w dzień i w nocy zakon Pański oraz czuwając na modlitwie. Reguła polecała również powszechnie przyjęte praktyki pokutne: post i modlitwę. Eremici codziennie winni wysłuchać mszy św. w oratorium; dawniej tylko raz w tygodniu, w sobotę lub w niedzielę, uczestniczyli we mszy św. i słuchali nauki swego przełożonego. Prawdopodobnie nie odmawiali oficjum Pańskiego. Reguła polecała odmawianie psalmów, zgodnie z tradycyjną praktyką, mnisi bowiem znali psałterz lub znaczną jego część na pamięć.

Z modlitwą łączyły się inne polecenia, typowe dla życia eremickiego: ubóstwo i utrzymanie się z pracy własnych rąk. Reguła nie określała rodzaju habitu. Wydaje się jednak, że nosili wełnianą tunikę bez pasa, szkaplerz i kaptur, na co nakładali płaszcz w pasy białe i czarne.

List Alberta oznaczał urzędowe uznanie wspólnoty eremickiej ze strony biskupa. Dzięki temu stała się zakonem. Szczególne znaczenie miała zachęta, by pośrodku cel zbudowali oratorium. Jak wynika z nieco późniejszego przekazu, otrzymało ono za patronkę Najświętszą Maryję Pannę, dlatego eremitów nazywano "braćmi Matki Bożej z Góry Karmel". Zgodnie z mentalnością feudalną, patron kościoła był panem wspólnoty. Pod jego sztandarem bracia prowadzili walkę duchową i bronili swoich interesów doczesnych. Z czasem eremici doszli do przekonania, że zostali założeni dla służenia i czci Maryi, Matki Bożej, jak to sformułowała kapituła generalna w Montpellier w 1287 roku.

Z biegiem lat idea, że zakon powstał dla szerzenia czci Maryi, nabrała rozmiarów legendy. Świadczy o tym Ludwik od św. Teresy, karmelita francuski, który w 1662 roku, powołując się na utrwalone wówczas przekonanie, pisał, że Eliasz miał prorocką wizję Maryi. Rozpoznał Ją w chmurce, która uniosła się z morza i przyniosła deszcz Izraelowi, dotkniętemu klęską suszy. Wówczas to "poznał w objawieniu, że Matka Mesjasza będzie dziewicą. Postanowił Ją naśladować, nie tylko osobiście, ale nałożył ten obowiązek również na swoich uczniów, którzy wstąpią do zakonu przez niego założonego na chwałę Maryi".

Silvano Giordano OCD